Тоғызқұмалақ — көшпелі дала халықтарынан бізге жеткен ежелгі логикалық ойын. Ол манкала тектес ойындар отбасына жатады және қазақтың ұлттық ойыны ретінде халық жадында, тұрмыс-салтында, ауыз әдебиетінде терең із қалдырған. Ойынның атауы «тоғыз» және «құмалақ» деген сөздерден құралған: ойын басында әр ұяда дәл тоғыз құмалақ тұрады.
Бұл мақалада тоғызқұмалақ шығу тарихы, оның мәдени мәні мен негізгі ережелері жинақталған. Тоғызқұмалақ тарихы тек ойынның өзі туралы емес, дала өркениетінің ойлау мәдениеті, есеп-қисабы мен тәрбие дәстүрі туралы да сыр шертеді. Мақала соңында ойынды тәжірибеде меңгерудің қазіргі жолын — оны онлайн ойнауды да көрсетеміз.
▶ ЖИ-ге қарсы ойнау👥 Адамдармен онлайн📚 Оқыту
Манкала тектес ойындар — тас, дән немесе құмалақ тастарды ұяларға бөліп тарататын ойындар — адамзаттың ең көне зияткерлік ойындарының бірі саналады. Тоғызқұмалақ осы үлкен отбасының дала көшпелілері дамытқан бір тармағы. Ойын малшылардың күнделікті тұрмысымен тығыз байланысты: жерге ойылған ұяларға немесе арнайы ойылған ағаш тақтаға қой құмалағын салып ойнау кең тараған.
Тарихшылар тоғызқұмалақ шығу тарихын нақты бір жылмен немесе бір адаммен байланыстырмайды — ойын ғасырлар бойы ауызша дәстүр арқылы, ұрпақтан-ұрпаққа берілу арқылы қалыптасқан. Қазақ даласында ол әрі ойын-сауық, әрі ой жаттықтыратын құрал, әрі есеп үйрететін тәсіл болды. Кейінгі кезеңде ойын ережелері біріздендіріліп, спорттық түрде дамыды: бүгінде тоғызқұмалақтан жарыстар өткізіліп, спорт шеберлері дайындалады.
Тоғызқұмалақ — жай ермек емес, дала халқының ой-өрісін, шыдамдылығы мен есептеу қабілетін тәрбиелеген мектеп. Ойын адамнан алдын ала жоспарлауды, қарсыласының жүрісін болжауды және сабырлы есептеуді талап етеді.
Осылайша қазақтың ұлттық ойыны ретінде тоғызқұмалақ халықтың рухани мұрасы мен ұлттық болмысының бір көрінісіне айналды.
Ойынды екі ойыншы ойнайды. Ойын тақтасында әр ойыншыға тиесілі тоғыз ұядан (отау) болады, барлығы он сегіз отау. Сонымен қатар әр ойыншының жеке қазаны бар — бұл жиналған құмалақтар сақталатын үлкен ұя.
Ойында барлығы 162 құмалақ қолданылады. Ойын басталғанда он сегіз отаудың әрқайсысында дәл тоғыз құмалақтан тұрады (9 × 18 = 162). Қазандар басында бос болады — ойыншылардың мақсаты дәл сол қазанға мүмкіндігінше көп құмалақ жинау.
Ойыншылар кезекпен жүреді. Жүріс жасау үшін ойыншы өз отауларының бірін таңдап, ондағы барлық құмалақты алады да, оларды сағат тіліне қарсы бағытта бір-бірлеп келесі ұяларға таратады.
Құмалақ алу (олжа) былай жүреді: егер соңғы құмалақ қарсыластың отауына түсіп, ондағы құмалақтардың саны жұп санға айналса, ойыншы сол отаудағы барлық құмалақты өз қазанына алады. Сондықтан әр жүрісте соңғы құмалақтың қайда түсетінін алдын ала есептеу — ойынның негізгі шеберлігі.
Тоғызқұмалақтың ең өзгеше әрі стратегиялық ережесі — туздық. Егер ойыншының соңғы құмалағы қарсыластың отауына түсіп, ондағы құмалақ саны дәл үшке жетсе, ол отау «қасиетті» — туздық деп аталады. Бұдан былай сол отауға түскен барлық құмалақ туздықтың иесінің қазанына кетіп отырады.
Туздыққа қатысты маңызды шектеулер бар:
Дұрыс сәтте ашылған туздық ойынның бүкіл барысын өзгертіп жіберуі мүмкін, сондықтан оны қашан және қай отауда ашуды таңдау — жоғары деңгейлі ойыншылардың басты айла-тәсілі.
Ойын құмалақтар таусылғанша немесе одан әрі жүріс жасау мүмкін болмағанша жалғасады. Барлығы 162 құмалақ болғандықтан, оның жартысы — 81. Жеңіске жету үшін ойыншы қазанына 81-ден артық, яғни 82 және одан көп құмалақ жинауы қажет.
Егер екі ойыншы да 81-ден өте алмаса (мысалы, тепе-теңдік жағдайында), нәтиже тең саналуы мүмкін. Осылайша ойынның мәні — қарапайым санаудан асып, әр жүрісті бірнеше қадам алдыға есептейтін терең стратегияға ұласады.
Бүгінде қазақтың ұлттық ойынын үйрену үшін тақта мен құмалақ іздеудің қажеті жоқ. 9qum.com сайтында тоғызқұмалақты тегін онлайн ойнауға болады.
Осылайша ежелгі дала ойыны — тоғызқұмалақ — заманауи түрде жаңа өмір алып, кез келген адам оның тарихы мен мәдениетін тәжірибеде сезіне алады.
▶ ЖИ-ге қарсы ойнау👥 Адамдармен онлайн📚 Оқыту