Орыс дойбысы — Қазақстанда кең тараған дойбы түрі: 8×8 тақта, әр ойыншыда 12 тас, артқа ұру және алыстан жүретін дамка. Төменде 9qum-да қолданылатын ереже қарапайым тілмен, мысалдармен берілген: тастарды қою, жүріс пен ұру (жеу), дамка, түрік соққысы, жеңіс пен тең ойын. Оқып шығуға он минут жетеді, ал бекіту үшін компьютермен бір партия ойнаңыз.
▶ Дойбы ойнау 🎓 Жаттықтырушымен ойнау
Екі адам 8×8 тақтада, тек қара шаршылар бойынша ойнайды. Тақта әр ойыншының сол жақ төменгі бұрышында қара шаршы болатындай қойылады. Бағандар a–h әріптерімен, қатарлар 1–8 сандарымен белгіленеді; ең ұзын a1–h8 қиғашы үлкен жол деп аталады.
Әр ойыншыда 12 дойбы тасы бар. Ақтар жақын үш қатардың (1–3) қара шаршыларында, қаралар алыс үш қатарда (6–8) тұрады. Ортадағы екі қатар басында бос. Алдымен ақтар жүреді.
Жай дойбы қиғаш бойымен алға бір шаршыға жүреді — тек бос қара шаршыға. Жай дойбы артқа жүрмейді. Бастапқы позицияда ақтардың жеті жүрісі бар, мысалы c3-d4 немесе e3-f4.
Қасыңызда қиғаш бойымен бөтен дойбы тұрса, ал оның артында бос шаршы болса, оны ұрады (халық тілінде — жейді): үстінен секіріп, тақтадан алып тастайды. Ұру міндетті — ұру мүмкін болса, басқа жүріс жасауға болмайды. 9qum-да тақта оған жол бермейді.
Қарсыластың соңғы қатарына жеткен жай дойбы дамкаға айналады (кей жерде оны «би» дейді). Ақтар үшін бұл — 8-қатар, қаралар үшін — 1-қатар.
Дамка алыстан жүреді: қиғаш бойымен кез келген санды бос шаршыға, алға да, артқа да. Ұруы да солай — бөтен дойбыға дейін ұшып барып, үстінен секіреді де, оның артындағы кез келген бос шаршыға тұрады. Бірақ сол шаршылардың бірінен әрі қарай ұруға болса, тек соған тұруға болады, ұру жалғасады. 9qum курсынан мысал: a1:f6:d8 — дамка c3-ті алып, f6-ға тұрды да, сол жерден e7-ні ұрды.
Ұру кезінде дамкаға айналу. Жай дойбы ұру кезінде соңғы қатарға жетсе, ол бірден дамка болады және мүмкін болса, сол жүрісте дамка ретінде әрі қарай ұрады. Мысалы, b6:d8: дойбы d8-де дамка болып, сол жүрісте алыстан f6-ны алды.
Ұрылған дойбылар тақтадан жүріс біткен соң ғана алынады. Оған дейін олар орнында тұрады: бір дойбының үстінен екі рет секіруге болмайды, ал ұрылған, бірақ әлі алынбаған дойбы арқылы өтуге болмайды — ол жолды бөгейді. Сондықтан дамка кейде өзі ұрылатын жерде тоқтауға мәжбүр болады. Мұндай тәсілді түрік соққысы деп атайды.
Қарсыластың барлық дойбысын алған немесе оны жүретін жүрісі қалмайтындай қамаған ойыншы жеңеді. Жүріс жоқ — партия ұтылды.
9qum-да тең ойын автоматты түрде былай тіркеледі: екі жақ та қатарынан 15 жүрістен тек дамкамен жүріп, ешкім ешнәрсе алмаса және жай дойбымен жүрмесе. Онлайн үстелде қарсыласқа тең ойын ұсынуға да болады — ол келіссе, партия тең аяқталады. Ресми ережеде тең ойынның басқа жағдайлары да бар (мысалы, позицияның үш рет қайталануы), бірақ 9qum-да автоматты түрде дәл осы 15 жүріс ережесі жұмыс істейді. Сондықтан ойын соңында созбаңыз.
Жүрістер шаршылармен жазылады: сызықша — жай жүріс (c3-d4), қос нүкте — ұру (c3:e5).
| Ереже | Орыс дойбысы 8×8 | Жүз торлы 10×10 | Ағылшын (американ) 8×8 |
|---|---|---|---|
| Тақта мен тастар | 64 шаршы, 12-ден | 100 шаршы, 20-дан | 64 шаршы, 12-ден |
| Жай дойбы артқа ұра ма | иә | иә | жоқ |
| Дамка | алыстан жүреді | алыстан жүреді | бір шаршыға |
| Қай ұруды таңдау | кез келгенін | міндетті түрде көбін | кез келгенін |
| Ұру кезінде соңғы қатарға жетсе | дамка, әрі қарай дамка болып ұрады | жай дойбы болып қалады | дамка, жүріс бітеді |
Поддавки ойыны да сол тақтада, сол жүрістермен ойналады, бірақ мақсат керісінше — барлық дойбыны беріп қою. 9qum-да орыс дойбысы мен жүз торлы дойбы бар.
Дойбының ережесі қарапайым, партиясы шахматтан қысқа, сондықтан ол балаға алғашқы логикалық ойын ретінде жақсы келеді. «Оқу» бөлімінде 17 қадамдық курс бар: ережелер, алғашқы тәсілдер (айырбас, «біреуін беріп, екеуін алу», дамкамен қос соққы, дамкаға жарып өту) және қалай жеңу керек (соңғы қатарды күзету, қарсыласты қамау, үш дамка біреуге қарсы). Әр қадам — тірі тақтадағы позиция. Одан кейін — 50 есеп. «Жаттықтырушымен ойнау» режимінде жаттықтырушы әр жүрісті бағалап, өрескел қатеде ойынды тоқтатады. Компьютердің 4 деңгейі бар: Жаңадан бастаушы, Әуесқой, Күшті және Шебер. Кез келген позицияны «Ойын талдауы» бөлімінде ашуға болады. Ойнау тегін, тіркелу бір минут алады.
Дойбы — ежелгі ойын, ал оның қазіргі түрлері ғасырлар бойы қалыптасқан. Орыс дойбысы ТМД елдерінде, соның ішінде Қазақстанда кеңінен тараған: көп адам оны балалық шағында аулада немесе мектепте үйренген.
▶ Компьютермен ойнау 📚 Оқу 🧩 Есептер
Иә. Орыс дойбысында жай дойбы тек алға жүреді, бірақ төрт жаққа да — алға да, артқа да — ұрады. Сондықтан артыңыздағы қарсылас дойбылары да қауіпті. Ағылшын дойбысында жай дойбы артқа ұрмайды.
Иә. Ұру мүмкін болса, басқа жүріс жасауға болмайды, ал басталған ұру соңына дейін жеткізіледі. Бірнеше ұрудың кез келгенін таңдауға болады — ең көбін алу міндетті емес.
Алдымен ақтар жүреді. Олар тақтаның төменгі жағында, жақын үш қатарда тұрады. Компьютерге қарсы партияда түсті бастамас бұрын таңдауға болады.
«Фук» — ескі аула ережесі: ойыншы ұруға міндетті бола тұра ұрмаса, қарсылас оның дойбысын «фукқа» алып тастайтын. Ресми ережеде фук жоқ — ұру жай ғана міндетті. 9qum-да фук болмайды: ұру мүмкін болса, тақта басқа жүріс жасатпайды.
Иә. Жай дойбы ұру кезінде соңғы қатарға жетсе, бірден дамка болады және мүмкін болса, сол жүрісте дамка ретінде алыстан ұра береді. Жүз торлы дойбыда керісінше — ол жай дойбы болып қалады.