Бестемше — екі адам ойнайтын қазақтың ұлттық зияткерлік ойыны, тоғызқұмалақтың ықшам түрі. Тақтада 10 отау (әр ойыншыда 5-тен) және 2 қазан бар, ойын 50 құмалақпен ойналады. Жүрісте отаудағы бір құмалақ орнында қалады, қалғаны келесі отауларға бір-бірден себіледі. Соңғы құмалақ қарсыластың отауында жұп сан жасаса, ол отаудағы құмалақтар сіздікі. 26 құмалақ жинаған ойыншы жеңеді.
Бұл бетте бестемше ережесі ретімен, сызбалармен және мысал жүрістермен түсіндіріледі. 9qum ойын қозғалтқышы дәл осы ережемен ойнайды, ал ереже федерацияның «Бестемше сөздігі мен ережелері» әдістемелік құралына (Астана, 2025) сүйенеді. Оқып болған соң бестемшені онлайн тақтада бірден сынап көріңіз.
▶ Бестемше ойнау🎓 Жаттықтырушымен ойнау📚 Оқу
Бестемше тақтасы екі қатардан тұрады. Төменгі қатар — сіздікі: отаулар солдан оңға қарай 1-ден 5-ке дейін нөмірленеді. Жоғарғы қатар — қарсыластікі, оның 1-отауы оң жақта тұрады. Әр ойыншының ұтқан құмалақтары жиналатын өз қазаны бар. Ойын басында әр отауда 5 құмалақ жатады, қазандар бос.
| Қарсылас (қостаушы) — отаулары 5…1 | ||||
|---|---|---|---|---|
| 5 | 4 | 3 | 2 | 1 |
| 5 | 5 | 5 | 5 | 5 |
| Қарсылас қазаны: 0 · Сіздің қазаныңыз: 0 | ||||
| 5 | 5 | 5 | 5 | 5 |
| 1 | 2 | 3 | 4 | 5 |
| Сіз (бастаушы) — отаулары 1…5 | ||||
Бірінші жүретін ойыншыны бастаушы, екінші жүретінін қостаушы деп атайды. Кім бастайтынын ойыншылар өзара келісіп немесе жеребе тастап анықтайды.
Жүріс тек өз қатарыңыздағы бос емес отаудан жасалады. Отаудағы барлық құмалақты аласыз, біреуін сол отауға қайта қалдырасыз, қалғанын сағат тіліне қарсы бағытта бір-бірден таратасыз: алдымен өз қатарыңыз бойымен оңға қарай, сосын қарсыластың қатарына өтіп, оның 1-отауынан бастап солға қарай.
Бәрін соңғы құмалақ шешеді. Егер ол қарсыластың отауына түсіп, ондағы құмалақ саны жұп болса — 2, 4, 6, 8 және т.с.с., — сол отаудағы барлық құмалақ сіздің қазаныңызға көшеді. Санау оңай: соңғы құмалақ түскенге дейін отауда тақ сан тұрса, ол санды жұп етеді.
Бастаушы 3-отаудан жүреді. Бір құмалақ 3-отауда қалады, қалған төртеуі 4- және 5-отауға, сосын қарсыластың 1- және 2-отауына түседі. Қарсыластың 2-отауында 6 құмалақ болды — жұп сан, демек алты құмалақ бастаушының қазанына кетеді.
| Қарсылас (қостаушы) — отаулары 5…1 | ||||
|---|---|---|---|---|
| 5 | 4 | 3 | 2 | 1 |
| 5 | 5 | 5 | 0 | 6 |
| Қарсылас қазаны: 0 · Сіздің қазаныңыз: 6 | ||||
| 5 | 5 | 1 | 6 | 6 |
| 1 | 2 | 3 | 4 | 5 |
| Сіз (бастаушы) — отаулары 1…5 | ||||
Енді қостаушы өзінің 3-отауынан жүреді: бір құмалақ орнында қалады, қалғаны оның 4- және 5-отауына, сосын бастаушының 1- және 2-отауына түседі. Бастаушының 2-отауында 6 құмалақ болды — қостаушы да алтауын алады. Есеп 6:6.
| Қарсылас (қостаушы) — отаулары 5…1 | ||||
|---|---|---|---|---|
| 5 | 4 | 3 | 2 | 1 |
| 6 | 6 | 1 | 0 | 6 |
| Қарсылас қазаны: 6 · Сіздің қазаныңыз: 6 | ||||
| 6 | 0 | 1 | 6 | 6 |
| 1 | 2 | 3 | 4 | 5 |
| Сіз (бастаушы) — отаулары 1…5 | ||||
Ойын басында бес жүрістің төртеуі бірден құмалақ ұтады. Сондықтан әр жүріс алдында тек өз олжаңызды емес, қарсыластың қандай жауап беретінін де санаңыз.
Атсырау — бестемшедегі ойын соңының ережесі. Кез келген жүрістен кейін ойыншылардың бірінің қатарында бірде-бір құмалақ қалмаса, ойын бітеді. Тақтада қалған барлық құмалақты құмалағы бар ойыншы алады.
Ереже екі жаққа да жұмыс істейді. Қарсыластың қатарында бір ғана құмалақ қалса, оны ұтып алып, қатарын босатсаңыз, тақтадағы қалған құмалақтың бәрі сіздікі. Ал өз соңғы құмалағыңызды қарсыластың қатарына жіберіп, қатарыңызды босатсаңыз, бәрі қарсыласқа кетеді. Ойын соңында құмалақтарды санап, өз қатарыңызды бос қалдырмаңыз.
Ойында барлығы 50 құмалақ. Қазанына жартысынан көбін, яғни 26 құмалақ жинаған ойыншы жеңеді — ойын сол сәтте бітеді. Атсыраудан кейін екеуінде де 25-тен болса, ойын тең аяқталады.
| Бестемше | Тоғызқұмалақ | |
|---|---|---|
| Әр ойыншыдағы отау | 5 | 9 |
| Құмалақ саны | 50 (әр отауда 5) | 162 (әр отауда 9) |
| Жеңіс үшін | 26 | 82 |
| Тұздық | жоқ | бар |
| Жүріс | бір құмалақ орнында қалады | дәл солай |
| Ұту | қарсылас отауында жұп сан | дәл солай, тағы тұздық |
Бестемшені меңгерген адам тоғызқұмалаққа оңай ауысады: жүріс пен жұп санмен ұту бірдей, тек тұздық қосылады. Тоғызқұмалақ ережесі бөлек бетте жазылған.
| Қазақша | Орысша | Ағылшынша | Мағынасы |
|---|---|---|---|
| отау | отау, лунка | otau, hole | құмалақ салынатын ұя, әр ойыншыда 5 |
| қазан | казан | kazan, store | ұтылған құмалақ жиналатын орын |
| құмалақ | кумалак | kumalak, stone | ойын тасы, барлығы 50 |
| бастаушы | бастаушы, первый игрок | first player | бірінші жүретін ойыншы |
| қостаушы | костаушы, второй игрок | second player | екінші жүретін ойыншы |
| ұту | взятие | capture | қарсылас отауындағы жұп санды алу |
| атсырау | атсырау | atsyrau | бір қатар босағанда ойынның бітуі |
Атаудағы «бес» сөзі ойынның негізгі санын еске салады: әр ойыншыда бес отау, әр отауда бес құмалақ. Ережесі қысқа, ойыны тез болғандықтан, бестемшені тоғызқұмалаққа дейінгі алғашқы баспалдақ ретінде балаларға үйретеді.
«Бес тас» — мүлде басқа қазақ ойыны: онда тастарды лақтырып, қағып алу арқылы ептілік сыналады. Бестемше — есеп пен ойлауға негізделген тақта ойыны.
Жалғыз құмалақ орнында қалмайды: ол келесі отауға толық көшеді, ал бастапқы отау босайды. Отауда екі не одан көп құмалақ болса, біреуі әрдайым сол отауда қалады. Ойын соңында жалғыз құмалақты өз қатарыңыздың ішінде жылжыту пайдалы: қарсыласқа құмалақ бермей, асықпай күтуге көмектеседі.
Жоқ. Бестемшеде ұту тек қарсыластың отауында болады. Соңғы құмалақ өз отауыңызға түсіп, онда жұп сан жасаса да, құмалақтар орнында қалады, ал кезек қарсыласқа өтеді. Өз қатарыңыздағы құмалақтарды өзіңіз тек атсырау кезінде ғана ала аласыз.
Бірінші жүретін ойыншыны бастаушы, екіншісін қостаушы деп атайды. Кім бастайтынын ойыншылар өзара келісіп немесе жеребе тастап шешеді. Бірнеше партия ойнасаңыз, бастаушы мен қостаушыны кезек ауыстырып отырған әділ болады.
Жоқ, бестемшеде тұздық жоқ. Құмалақ тек екі жолмен ұтылады: соңғы құмалақ қарсылас отауында жұп сан жасағанда және атсырау кезінде. Тұздық — тоғызқұмалақтың ережесі, ол бестемшені меңгергеннен кейін үйренуге ыңғайлы.
Бестемшеде әр ойыншыда 5 отау, тақтада 50 құмалақ, жеңу үшін 26 құмалақ керек және тұздық жоқ. Тоғызқұмалақта 9 отау, 162 құмалақ, жеңіс үшін 82 құмалақ және тұздық бар. Жүріс пен жұп санмен ұту екеуінде бірдей.
Бестемше туралы материалдар әр түрлі көздерден таралған, сондықтан кей жерде ойын соңы немесе атсырау басқаша сипатталады. 9qum-дағы ереже федерацияның «Бестемше сөздігі мен ережелері» әдістемелік құралына (Астана, 2025) сәйкес келеді. Достарыңызбен ойнар алдында ережені келісіп алыңыз.
▶ Бестемше ойнау🎓 Жаттықтырушымен ойнау📚 Оқу