Шахмат — 8×8 тақтада екі адам ойнайтын ойын. Мақсаты — қарсыластың патшасына мат қою, яғни оған құтыла алмайтындай шабуыл жасау. Ережені бір кеште үйренуге болады, ал оны ойын үстінде бекіткен дұрыс. Төменде бәрі ретімен: тақта, фигуралардың жүрісі, шах пен мат, ерекше жүрістер және тең ойын.
📚 «Оқу» курсы: 16 қадам 🎓 Жаттықтырушымен ойнау
Тақта әр ойыншының оң жақ бұрышындағы шаршы ақ болатындай етіп қойылады. Вертикальдар a–h әріптерімен, горизонтальдар 1–8 сандарымен белгіленеді, сондықтан әр шаршының өз аты бар: e4, g7. Әр ойыншыда 16 фигура болады: патша, уәзір, екі тура, екі піл, екі ат және сегіз пешка.
Бірінші ақтар жүреді, одан кейін кезекпен. Жүрістен бас тартуға болмайды.
Алу — қарсылас фигурасы тұрған шаршыға жүру: ол тақтадан кетеді. Аттан басқа фигуралар басқа фигуралардың үстінен аттай алмайды.
Шах — патшаға шабуыл. Шахқа бірден үш тәсілдің бірімен жауап береді: патшамен кету, басқа фигурамен жабу немесе шах берген фигураны алу. Мат — құтылуға болмайтын шах: партия аяқталады, мат қойған жеңеді. Шахматта патшаны алмайды — мат ойынның соңы.
Пат — шах жоқ, бірақ жүретін жер де жоқ. Пат — тең ойын, тіпті қарсыласта жалғыз пешка, ал сізде уәзір қалса да. Сондықтан басымдығыңыз көп болса, қарсылас патшасының жүрісі қалуын қадағалаңыз.
Патша мен тураның бір мезгілде жасайтын жүрісі: патша тураға қарай екі шаршы жүреді, ал тура оның үстінен секіріп, қасына тұрады. Рокировка жасауға болады, егер патша мен сол тура әлі жүрмесе, араларында фигура болмаса, патша шахта тұрмаса және соққыдағы шаршыдан өтпесе.
Қарсыластың пешкасы бастапқы орнынан екі шаршы секіріп, сіздің пешкаңыздың қасына тұрса, сіздің пешкаңыз оны бір-ақ шаршы жүргендей етіп ала алады. Мұны тек бірден, келесі жүрісте ғана жасауға болады.
Соңғы горизонтальға жеткен пешка патшадан басқа кез келген фигураға айналады: уәзірге, тураға, пілге немесе атқа. Көбіне уәзірді таңдайды.
9qum-да партия мына жағдайларда өздігінен тең аяқталады:
ФИДЕ ережесі бойынша позиция үш рет қайталанғанда да тең ойынды талап етуге болады. 9qum-да адаммен ойнағанда қарсыласқа әрқашан тең ойын ұсынуға болады — ол келіссе, партия тең аяқталады.
| Фигура | Пешка | Ат | Піл | Тура | Уәзір |
|---|---|---|---|---|---|
| ≈ пешкамен | 1 | 3 | 3 | 5 | 9 |
Бұл айырбасқа арналған шамалы шкала: тураны атқа беру әдетте тиімсіз, ал пілді атқа айырбастау шамамен тең. Патшаның құны жоқ — ол баға жетпес.
«Балалар маты» деп аталатын тұзақ: 1.e4 e5 2.Пc4 Аc6 3.Уh5 Аf6?? 4.У:f7× — пілдің қолдауымен уәзір тек патша қорғап тұрған f7 пешкасын алады. Одан қорғану оңай: 3.Уh5 жүрісіне 3...g6 немесе 3...Уe7 деп жауап беріңіз.
Ережені оқу — істің жартысы. 9qum-дағы «Оқу» бөлімінде тірі тақтада 16 қадамдық курс бар: ережелерге 7 қадам (рокировка, өтерде алу, мат пен пат та бар), алғашқы тәсілдерге 5 қадам және қалай жеңу керектігіне 4 қадам. Тақта мүмкін жүрістерді белгілейді, жүріс қате болса, кеңес береді. Содан кейін жаттықтырушымен ойнаңыз: ол әр жүрісіңізді бағалап, өрескел қатеде ойынды тоқтатады. Бір және екі жүрісте мат қоюға арналған есептерді шешіп, өз партияларыңызды «Ойын талдауы» бөлімінде талдаңыз.
▶ Шахмат ойнау 🎓 Жаттықтырушымен ойнау
Әрқашан ақтар бірінші жүреді. Достық партияда түсті әдетте жеребе арқылы таңдайды, ал турнирде оны жұптастыру жүйесі белгілейді және ақ пен қараны кезектестіруге тырысады.
Ат «Г» әрпімен жүреді: бір бағытта екі шаршы, содан кейін бүйірге бір шаршы. Ол басқа фигуралардың үстінен секіре алады және әр жүрісте шаршының түсін ауыстырады: ақтан қараға, қарадан аққа.
Жоқ. Патша шахта тұрса, соққыдағы шаршыдан өтсе немесе соққы астына тұрса, рокировкаға тыйым салынады. Патша немесе керекті тура бұрын жүрген болса, сол жаққа рокировка партия соңына дейін жасалмайды.
Ол бірден таңдауыңыз бойынша уәзірге, тураға, пілге немесе атқа айналады. Бірінші уәзір тақтада тұрса да, екінші уәзір алуға болады. Пешка патшаға айнала алмайды.
Патша — король, уәзір — ферзь, тура — ладья, піл — слон, ат — конь, пешка — пешка. Шах, мат, пат және рокировка екі тілде де бірдей айтылады.