Қалах (Kalah) — екі адамға арналған манкала тұқымдас ойын: тастар ұяларға «себіледі» де, өз қалахыңа жиналады. Тақтада 12 ұя, екі қалах және 48 тас бар. Төменде — Kalah(6,4) стандарт ережесі, дәл 9qum-дағы ойын, компьютер және жаттықтырушы қолданатындай.
▶ Қалах ойнау 🎓 Жаттықтырушымен ойнау
Қалахты 1940 жылы америкалық Уильям Чемпион Африка мен Азияның көне манкала ойындары негізінде ойлап тапқан, сол түрінде ойын бүкіл әлемге тарады — оны жиі жай ғана «манкала» деп те атайды. Қалах — мангаланың, оваридің, бестемшенің және тоғызқұмалақтың туысы: тастар ұяларға бір-бірден салынады, ал ерекше ережемен алынады. Қалахтың басты ерекшелігі — өз қоймаң (қалах) және қосымша жүріс: соңғы тас қалахқа түссе, тағы жүресің.
Әр ойыншының өз жағында алты ұядан тұратын қатары және қатарының оң жағында қалахы бар. 9qum-да сіздің қатарыңыз төменгі, ұялар солдан оңға қарай 1–6 нөмірленген, қалахыңыз — оң жақта. Қарсыластың қатары жоғарыда: оның 1-ұясы оң жақ жоғарыда, 6-ұясы сол жақта, қалахы — сол жақта. Басында әр ұяда 4 тас, тақтада 48, қалахтар бос. Бір-біріне қарама-қарсы тұрады: сіздің 1-ұяңыз бен оның 6-ұясы, 2-ұя мен 5-ұя және т.с.с.
Мысал: 5-ұяда төрт тас. Олар 6-ұяға, сіздің қалахыңызға, қарсыластың 1 және 2-ұяларына түседі.
Толық шеңбер — 13 орын: 12 ұя және сіздің қалахыңыз. Сондықтан 13 тасы бар ұядан соңғы тас бастапқы ұяның өзіне оралады — ол жаңа ғана босаған, демек бұл алу (төменде қараңыз). Қалахта бастапқы ұя аттап өтілмейді.
Соңғы тас дәл сіздің қалахыңызға түссе, сіз тағы бір рет жүресіз. Ол үшін 6-ұядан 1 тас керек, 5-ұядан — 2, 4-ұядан — 3, солай 1-ұяға дейін — 6. Бастапқы позицияда мұндай жүрісті 3-ұя береді: төрт тас — 4, 5, 6-ұялар және қалах. Қосымша жүрістерді тізбектеуге болады: алыстағылардың есебін бұзбау үшін қалахқа жақын ұядан бастаңыз.
Соңғы тастың қайда түскенін қараңыз. Егер бұл сіздің бос ұяңыз болса (жүріске дейін онда тас болмаған), ал қарсыдағы қарсылас ұясында тас болса, оларды өз тасыңызбен бірге қалахқа аласыз.
Мысал: 2-ұяда бір тас, 3-ұя бос, ал оның қарсысында, қарсыластың 4-ұясында бес тас. 2-ұядан жүріс тасты 3-ұяға салады — және қалахыңызға 5 + 1 = 6 кетеді.
Қарсыда бос болса — алу жоқ, тас жай ұяда қалады. Қарсыластың ұясында қанша тас болса да, ештеңе алынбайды.
9qum-да қалахта 25 жиналғанда ойын мерзімінен бұрын тоқтатылмайды: стандарт ереже бойынша қатар босағанша ойналады — соңғы есеп әділ.
| Ойын | Тақта және тас | Алу | Соңы |
|---|---|---|---|
| Қалах | 2×6 ұя және екі қалах, 48 | соңғы тас өз бос ұяңа — сол және қарсыдағы ұя; соңғысы қалахқа — тағы жүріс | қатар босады — әркім өзінікін алады |
| Мангала | 2×6 ұя және екі қазан, 48; бірінші тас — ұяның өзіне | қарсыласта жұп сан болса да | 48-дің 25-і; қатары босаған қарсыластың қалдығын алады |
| Овари | 2×6 ұя, 48, себуде қазан жоқ | қарсыласта 2 не 3 болды, кері тізбек | 48-дің 25-і |
| Тоғызқұмалақ | 2×9 отау, 162 | қарсыласта жұп сан; тұздық | 82 |
«Оқу» бөлімінде тірі тақтада 13 қадамнан тұратын қалах курсы бар: ережелер (себу, өз қалахың, тағы жүріс, алу, ұзын жүріс, ойынның соңы), алғашқы тәсілдер (үлкенірек алу, алдымен тағы жүріс, тізбек, қорғаныс) және қалай жеңу керек. Одан кейін — қалах бойынша 36 есеп.
«Жаттықтырушымен ойнау» режимінде әр жүрісіңіз бағаланады: ең жақсы жүріс, керемет, жақсы, дәлсіздік, қате немесе өрескел қате. Өрескел қатеде партия кідіреді, жаттықтырушы қауіпті көрсетіп, жүрісті қайтаруды ұсынады. Бір партияға — 3 кеңес, ал «Жаттықтырушыдан сұрау» — тәулігіне 3 сұрақ тегін (көбірек — жазылыммен).
Компьютердің 4 деңгейі бар — Жаңадан бастаушы, Әуесқой, Күшті және Шебер, — онымен ойналған партиялар тарихта сақталады. Адамдармен — Glicko-2 рейтингі бар онлайн үстелдер мен турнирлер. Кез келген позицияны «Ойын талдауы» бөлімінде ашуға болады: екі жақ үшін жүріп, өз позицияңызды қойып, ЖИ-ден кеңес сұрайсыз. Ойнау тегін, тіркелу бір минут алады.
▶ Компьютермен ойнау 📚 Оқу 🧩 Есептер
48: 12 ұяның әрқайсысында 4-тен, басында әр ойыншыда 24 тас. Басында қалахтар бос.
Жоқ. Өз қалахыңызға тас жолай салынады, ал қарсыластың қалахы аттап өтіледі.
Жүрістің соңғы тасы дәл сіздің қалахыңызға түскенде. Тағы жүрісті қатарынан бірнеше рет алуға болады.
Соңғы тас сіздің бос ұяңызға түсуі керек, ал оның қарсысында қарсыласта тас болуы керек. Сонда олар және сіздің тасыңыз қалахыңызға кетеді.
Біреудің қатары босағанда әркім өз жағындағы тасты алады. Кімнің қалахында көп — сол жеңді, 24:24 — тең.